سايت انجمن علمي مديريت اطلاعات ايران در زمستان سال 1391 گفتگويي با من داشت درباره پيشينه فعاليتهايم در زمينه «توليد محتواي ديجيتال» و « نشر الكترونيكي ». 
اين گفتگو حاوي نكته علمي و فني ويژه اي نيست، بلكه مروري است بر كليات تلاشهايي كه در زمينه هاي گفته شده انجام دادهام. نشاني متن كامل مصاحبه در سايت انجمن علمي مديريت اطلاعات ايران … 
متن کامل مصاحبه
دكتر عباس حرّي را در سال 1371 شناختم. دوره كارشناسي ارشد علوم كتابداري و اطلاعرساني دانشگاه تهران. در همان ابتداي برخورد ميتوانستي دريابي كه با انساني فرهيخته و در عين حال فروتن سرو كار داري. در فروتني، تظاهر نمي كرد؛ رفتار و عملاش فروتنانه بود. كلاس درساش يكي از زندهترين كلاسهاي دوران تحصيلم بود. درس دادنش، مثل ديگران نبود؛ اين را همه تشخيص ميدادند. در عين حال كه بسيار باقار و خويشتندار بود، با دانشجويان با محبت و خودماني رفتار ميكرد. بدون اين كه تلاشي براي جلب ديگران كند، عموماً دوستش داشتند و او هر گز تلاش نميكرد از اين همه محبتي كه شاگردان نثارش ميكردند، دكاني براي خود دست و پا كند؛ كه شأن او فراتر از اين چيزها بود.
چه ميگويم؟
پيش ميآمد كه دانشجويي براي اين كه در كلاس سرشار از گفتگو، سخني گفته باشد، پرسش يا ديدگاهي بيربط را بيان مي كرد. استاد، از آن پرسش بيربط يك فرصت براي اشاره به نكتهاي ميساخت؛ تا آبروي دانشجو و كرامت او، هر چند بيراه گفته باشد، حفظ شود.
استاد چه در كلاس و چه در گفتگوهاي خارج از كلاس، استفاده از چاشني طنز را فراموش نميكرد. بسيار به خراساني بودنش اشاره ميكرد و يكبار شعري فولكلوريك از آن خطه در كلاس خواند كه شيريني آن را هنوز فراموش نكردهام. گاهي تركش طنز شيرين نهفته در گفتارش، به كسي اصابت ميكرد! اما نديدم كه كسي از او برنجد، كه او باطني پاك داشت و اهل زخم زبان و تحقير نبود.
در تدريس، به يافتههاي نوين حوزه علمياش تسلط داشت. بسيار به همگرايي علوم باور داشت و تلاش ميكرد از يافتههاي ديگر حوزههاي علوم براي گسترش افق ديد و يافتن راههاي نوين در كتابداري و اطلاعرساني بهره گيرد. مروري بر آثار علمياش اين نكته را هويدا ميسازد.
بسيار از او آموختم. سخنش بوي كهنگي نميداد. فناوريهاي مرتبط روز را به خوب ميشناخت و مرعوب نميشد. هنگامي كه چاپ اول كتاب نيازسنجي اطلاعات را بعد از پنج سال فراغت از تحصيل، تقديماش كردم، نوشتم «به استادم، دكتر عباس حري، كه بسيار از او آموختم». كتاب را با واسطه به ايشان دادم، نميدانم استاد درباره آن چه نظري داشت. اما، يكبار كه توصيهنامه علمي (recommendation) از ايشان خواستم، بسيار زيبا نوشت؛ فكر كردم جايگاه خاصي در نزد استاد دارم. اما چنين نبود، استاد به شاگردانش اعتماد داشت و اعتماد به نفس ميآفريد. هيچ ابايي نداشت از دانشجوي برجستهاش تعريف و تمجيد كند. دكتر حرّي استاد راهنماي پاياننامهام بود. پس از سالها كه از دفاع پاياننامهام ميگذشت، استاد افرادي را براي مشورت درباره موضوع مشابه، نزد من ميفرستاد. برايم بسيار شيرين بود كه در مييافتم استاد هنوز مرا ميشناسد، اسمم را ميداند! همواره با افتخار از او به عنوان استاد خودم ياد كردهام.
اما دورادور از بازنشسگي استاد با خبر شدم و بيماري كه به سراغش آمد و به رغم همه زحماتي كه كشيده شد، دست از گريبان استاد بر نداشت. آخرين بار ششم دی ماه ۱۳۹۱ براي سخنراني به پژوهشگاه علوم و فناوري اطلاعات آمد. همه مشتاقاني كه مطلع شدند، آمده بودند. و او همچنان از پژوهش و اخلاق در پژوهش گفت و چه شيرين! براي اين كه ارادتم را به وي نشان دهم ضمن طرح پرسشي، اشارهاي به شاگردي در نزدش در زماني قريب به 20 سال پيش كردم. در اين سالها استادان بسيار داشتهام، قدردان همه هستم اما، دكتر عباس حرّي، يگانه بود. روانش شاد و يادش پاينده باد.
وبلاگها يكي از رايجترين بسترهاي ارتباطي در فضاي سايبر هستند. همچنين، وبلاگها، از منابع دانش فعاليتهاي بشر و حاوي اطلاعات با ارزشي مانند واقعيات، ديدگاهها و تجارب شخصي هستند؛ طي سالهاي اخير، وبلاگها مشهودترين پديده در فضاي سایبر بودهاند. ماهيت تعاملي وبلاگستان، منجر به ايجاد الگوي نوين تبادل پيام و ارتباطات بين فردي و گروهي شده است كه كاملاً با الگوي سنتي وب، متفاوت است. مطالعات پيشين نشان ميدهد كه مردم با پشتيباني شبكههاي ارتباطي وسيع، از وبلاگ براي حفظ و استحكام روابط بين خود و ديگران استفاده ميكنند.
سادگي و كفايت مهارتهاي فني ابتدايي براي استفاده، از جمله ويژگيهاي وبلاگها است. اين ويژگي، خود موجب گوناگوني بيشتر وبلاگها از نظر ساختار، امكانات ارتباطي، قالبهاي محتوا، ارائه و نمايش محتوا، و دسترسيپذيري آنها شده است. سرويسدهندگان وبلاگ، بنا به اهداف و خط و مشي تعيين شده خود، الگوهايي از طرح كلي و ساختار وبلاگ را به وبلاگنويس ارائه ميكنند. شايد اين طرح و قالب اوليه، براي آغاز وبلاگنويسي كفايت كند، اما امكانات ارتباطي، اشتراكگذاري و ارائه محتوا وبلاگها، ميتواند بسيار فراتر از «طرح اوليه» سرويسدهندگان وبلاگ باشد. آنچه كه شبكه وبلاگها را به عنوان بسترهاي گفتمان، حائز اهميت ميسازد، استفاده از امكانات تكامليافته ارتباطي براي تسهيل و ارتقاء سطح تعامل بين كنشگران در فضاي سايبر است.
موجوديت و اثرگذاري وبلاگستان مرهون محتواي آن است. اگرچه اين پديده ميتواند چرخشي جدي از فرهنگ شفاهي به سوي فرهنگ نوشتاري و مستند شده باشد، اما داوري در باره ماندگاري و اثربخشي آن زودهنگام است. تولید محتوا چرخه ارتباط را معنيدار نمود و بدان مفهوم ميبخشد. چرخه ارتباط در وبلاگستان با محوريت محتوا، وابسته به ابزارها و سازوكارهاي فني خاص فضاي سايبر است. از اين رو، ميتوان چنين برداشت كرد كه در توليد محتوا و معنابخشي آن به ارتباطات فضاي سايبر، افزون بر متغيرهاي انساني، سازوكارهاي وابسته به فناوريهاي نوين ارتباطي و اطلاعاتي نيز اثرگذار هستند.
اگر متغيرهاي دخيل در توليد محتوا را به دو گروه اصلي متغيرهاي انساني و متغیرهای مرتبط با فناوريهاي نوين تقسيم كنيم، به نظر ميرسد، ضمن حفظ اهميت و جايگاه فناوريهاي نوين در توليد محتوا و بسترسازي براي ارائه آن، بايد نقش عوامل انساني را در بروز رفتار مرتبط با توليد محتوا و استمرار آن برجستهتر ديد. فرهنگي كه روح علمي و زايش محتوا در آن نهادينه شده است، مستقل از فناوريهاي نوين، توليد محتوا به عنوان يك ارزش در آن يك ارزش تلقي ميشود. از اين رو، به نظر ميرسد فناوريهاي نوين ارتباطي و اطلاعاتي اين فرهنگ مولد را در نوزايي و توليد كمي محتوا مورد پشتيباني قرار خواهد داد. به هر حال، نميتوان نقش فناوريهاي نوين را در ايجاد بستر ارائه، زمینهسازی، و ترغيب كاربران در توليد محتوا ناديده انگاشت. روح علمي كه در فرايند روابط و كنشگريهاي رايج در اجتماعات آنلاين، شبكههاي اجتماعي و وبلاگستان به دست آمده و به عنوان ارزش به كاربران منتقل ميشود، ميتواند داراي پتانسيل ايجاد تحول در حوزه توليد محتوا باشد. در بررسي اين «نقشها» و «ارتباطات» ما در تحليل آنچه در حوزه توليد محتوا در وبلاگستان فارسي ميگذرد تواناتر ميسازد.
ضرورت توليد اطلاعات، درباره کميت و کيفيت محتواي وبلاگستان فارسي، و شفاف نمودن وضعيت موجود در حوزه توليد محتوا، منجر به اجراي پروژه « توليد محتوا در فضاي سايبر؛ مورد مطالعه: وبلاگستان فارسي» شد كه با پشتيباني صندوق حمايت از پژوهشگران همراه بود. از دو روش پيمايش و و توليد محتوا براي آزمون فرضيهها و پاسخ به پرسشها استفاده شد. يافتههاي پژوهش، از يک سو وجود نوعي رکود در توليد محتوا و رواج کپيبرداري وسيع از مطالب وبلاگها و سايتها، و از سوي ديگر، تنوع موضوعي، به ويژه استفاده از قالبهاي متنوع رسانهاي را نمايان کرد. افزون بر اين، فقر مهارتهاي فني و آنچه در علوم ارتباطات بدان «سواد رسانهاي» اطلاق شده و تناسب بين نوع رسانه، قالب محتوا، و مخاطب را مورد توجه قرار ميدهد، به شکل چشمگير در جامعه مورد مطالعه پديدار است.
گفتوگو با دبير علمي کانون رسانههاي ديجيتال جشنواره شكوفا*
رسانههای دیجیتال بهعنوان مولود فناوریهای نوین اطلاعاتی و ارتباطی با توجه به ویژگیهایی چون سازوکارهای تولید و انتقال پیام- محتوا، قالب، دامنه نفوذ، بیزمانی و بیمکانی، مشارکتپذیری و قابلیت تعاملیبودن، سازوکارهای انتقال پیام، سرعت دسترسیپذیری و ابعاد تأثیر، به سهولت از رسانههای سنتی قابل تمایز هستند. در رسانههای دیجیتال، از فناوری رایانهای برای انتشار، انتقال و ارائه پیام- محتوا استفاده میشود. ابررسانه اینترنت، بستر بسیار مناسبی برای رشد رسانههای دیجیتال است. گونههای مختلف وبسایتها و وبلاگها، زمینههای رشد و تکامل فناوریهای مرتبط با رسانههای دیجیتال و انتشار گسترده محتوای دیجیتال را فراهم ساختهاند. افزون بر این، قلمروی رسانههای دیجیتال تنها محدود به اینترنت نیست بلکه در محیط آفلاین نیز گونههای متعدد این رسانه، برای اهداف آموزشی، سرگرمی و اطلاعرسانی به شکل گسترده، در قالب فیزیکی انواع لوح فشرده و ابزار ذخیره اطلاعات مورد توجه و استفاده قرار گرفته است. البته تداوم رشد و تکامل فناوری و محتوا در هر دو فضا، به موازات یکدیگر هستند و نمیتوان آنها را جدا از هم دانست. بر پایه نیاز، امکان تبدیل قالبهای محتوای رسانهای دیجیتال و استفاده از ابزارهای نرمافزاری و سختافزاری وجود دارد؛ مانند تبدیل صوت به متن و بالعکس، به همین دلیل ادعای اینکه در رسانههای دیجیتال، الگوهای ارتباط و انتقال پیام، متفاوت از الگوهای رسانههای سنتی است، به واقعیت نزدیک است. باید انتظار داشت که این تغییر الگوی ارتباط، رفتار ارتباطی کاربران رسانههای دیجیتال را نیز تحتتأثیر قرار دهد.
رسانههای دیجیتال دو کارکرد مهم مشارکتپذیری و شخصیسازی دارند. مشارکتپذیری بهمعنای فراهمشدن امکان شرکت کاربران در فرایندهای توسعه فناوری رسانهای و نیز تولید محتوای مرتبط با آن است. در رسانههای دیجیتال، هر کاربر میتواند در نقش یک مشارکتکننده فعال باشد. بهطور مثال هر فرد از طریق یک وبلاگ یا سایت، اقدام به انتشار محتوای تولید شده متنی، صوتی و ویدئویی خود میکند و با نوآوریهای خود به تکامل فناوری رسانهای کمک میکند. وجه بارز این مشارکت، ایجاد امکان تعامل در فضای رسانه و «اجتماعی شدن» آن است. در کارکرد دوم یا قابلیت شخصیسازی رسانههای دیجیتال، هر کاربر میتواند رسانه خاص خود را داشته باشد؛ محتوای مورد نظر خود را با قالبهای گوناگون دیجیتال تولید و منتشر کند و یا با استفاده از رسانههای موجود، محیط و محتوای آنرا برای کاربردهای مورد نظر خود شخصیسازی کند.
نکته کلیدی در بهرهبرداری و موفقیت استفاده از فناوریهای نوین به مفهوم عام آن و رسانههای دیجیتال، به مفهوم خاص، «پذیرش» آن توسط مردم و گروههای مرجع جامعه است. خوشبختانه رویکرد گروههای مرجع، فرهیختگان و عامه مردم به این پدیده نوین فناوری، هوشمندانه و مثبت بوده است، به همین دلیل با توجه به زیرساختهای فراهمشده در طول سالهای طولانی، از دیدگاه فرهنگی نیز با کمترین موانع در توسعه و بهرهبرداری از رسانههای دیجیتال روبهرو هستیم. فرهیختگان، مراجع تقلید، استادان دانشگاهها، دانشجویان و مراکز و نهادهای علمی و فرهنگی کشور، به شکلهای گوناگون از این نوع رسانه بهره میبرند.
شاید در این فرصت کوتاه اشاره بهوجود یک مشکل اساسی در این زمینه کافی باشد و آن کمبود محتوا و رکود در تولید محتوا برای رسانههای دیجیتال است. کوتاهی در تولید محتوا بهدلیل فعال نبودن کاربران است و آن نیز تابع متغیرهای گوناگونی ازجمله شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است. حرکتهای گاهوبیگاه نهادها و سازمانها در زمینه تولید محتوا، نمیتواند سستی کنونی را در تولید محتوا جبران کند و اساسا این شیوه عمل فاقد راهبرد مشخص است.
قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه، در بند «ج»، ماده سه «توسعه تولیدات و فعالیتهای رسانهای، فرهنگی و هنری دیجیتال و نرمافزارهای چندرسانهای و نیز حضور فعال و تأثیرگذار در فضای مجازی» را بهعنوان یک راهبرد بیان میکند و از «پشتیبانی و کمک به مقابله با جنگ نرم در حوزههای مختلف با اولویت حضور فزاینده در فضای مجازی و رایانهای (سایبری) با رویکرد بومی» در بند «ه» ماده 195سخن به میان میآورد. موفقیت در چنین راهبردهایی با همت و پشتیبانی همه نهادها در این زمینه امکانپذیر است، به همین دلیل بهتر است که نگاه راهبردی به رسانههای دیجیتال و تولید محتوا، همتراز با نگاه راهبردی به تولید مواد غذایی باشد، چرا که هرگونه گسست در تولیدات رسانهای با جایگزینهای غیربومی پر میشود و پیامدهایی ناگواری را بهویژه در زمینههای فرهنگی پدید میآورد. علاوه براین دبیرخانه شورایعالی اطلاعرسانی، در نیمه اول سال 85طرح «ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺳﺎﻣﺎﻧﺪهی محتوای الکترونیکی ایران» موسوم به «ﺗـﺴﻤﺎ» را تصویب کرد که براساس آن، ﻧﻘـشهراﻩ در زﻣﻴﻨـه ﺗﻮﻟﻴـﺪ و ﺳـﺎﻣﺎﻧﺪهی محتوا و ﻣـﺴﺌﻮﻟﻴﺖ نهادهای اﺟﺮاﻳـﻲ ترسیم شد.
در عین حال که باید بر مسئولیت نهادها و سازمانهای دولتی تأکید کرد، نباید از پتانسیل ملی برای تولید محتوا غافل بود. تولید محتوای مستمر، پشتوانه ملی میطلبد و این پشتوانه لزوماً باید به پیکره جامعه متکی باشد. فرهیختگان و اندیشمندان، همه نیروی موجود برای این اقدام ملی نیستند بلکه مرتبط ساختن همه تواناییهای موجود در بطن جامعه به این اقدام، استمرار و ثمربخشبودن آن را تضمین میکند. پیامد اتکای صرف به تولید محتوا توسط سازمانها و نهادهای دولتی، نهتنها فاقد نگاه راهبردی به مقوله تولید محتوای دیجیتال است بلکه امکانات فضای سایبر برای رونقدادن به کسب و کارهای کوچک و کارآفرینی را نادیده میگیرد. البته اشاره به این نکات نباید موجب غفلت از مقوله توسعه فناوری رسانههای دیجیتال شود چرا که محتوا در بستر فناوریهای نرمافزاری و با تکیه بر زیرساختهای سختافزاری جریانیافته و به مخاطب منتقل شود.
برنامهریزی شهرداری تهران برای برگزاری جشنواره شکوفا (شهروند کارآمد و فناوری اطلاعات)، در بخش رسانههای دیجیتال، اگر چه در نگاه اول، حرکتی متکی به امکانات یک سازمان خاص بهنظر میرسد اما با نگاهی به سیاستگذاریها و برنامه آن که در چارچوب «کانون رسانههای دیجیتال» شکل گرفته است میتوان متوجه شد که رویکردی متکی بر پیکره جامعه شهری تهران- و نه قشر و گروه مشخص- دارد.
این جشنواره با هدف ایجاد پشتوانه ملی برای فعالیتهای مؤثر در فضای سایبر پایهریزی شده است؛ تلاشی که برای پدیدآوری یک حرکت همگانی و مردمی برای مشارکت در تولید محتوا، توسعه فناوری رسانههای دیجیتال و بهرهبرداری از توان نهفته جامعه در حوزه فناوری اطلاعات است. نقطه قوت این حرکت، استمرار فعالیت و نیز نهادینهشدن «کانون رسانههای دیجیتال» در سطح محلات تهران است. معنای این حرکت، میتواند بسترسازی برای مشارکت عمومی در توسعه فناوری، تولید محتوا و بهرهبرداری از رسانههای دیجیتال باشد. اگر چه نقطه عزیمت کانون رسانههای دیجیتال، حضور در جشنواره شکوفاست اما این کانون، برای پشتیبانی از حرکت مردمی در زمینه استفاده از این نوع رسانه، ماندگار خواهد بود. شاید اشارهای کوتاه به برنامه این کانون، بتواند چشمانداز روشنتری را فراروی شهروندان قرار دهد. هدفهای کلان برنامه کانون رسانهای دیجیتال شامل بسترسازی برای تولید و توسعه محتوای همخوان با فرهنگ ایرانی- اسلامی، حمایت از تولید محتوای دیجیتال برای پاسخگویی به نیازهای جامعه، بسترسازی برای دستیابی به هدفهای برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران، فراهمآوری زمینه مشارکت شهروندان در دفاع غیرعامل و گسترش استفاده از رسانههای دیجیتال است. البته این جشنواره هدفهای ویژهای چون ترغیب تولید محتوای بومی با مشارکت شهروندان در سطح محلههای شهر تهران، برآورد ظرفیت موجود برای تولید محتوا برای رسانههای دیجیتال در سطح شهر تهران، فراهمآوری فضای رقابت میان شهروندان تهرانی در تولید محتوای دیجیتال، همافزایی میان پدیدآوران محتوا در حوزه رسانههای دیجیتال، شناسایی و تشویق استعدادهای برجسته در حوزه رسانههای دیجیتال در محلههای شهر تهران، تشویق شهروندان تهرانی به استفاده از رسانههای دیجیتال در زندگی شهری، اشاعه کاربرد رسانههای دیجیتال در بهبود زندگی شهری و پیشبرد استفاده از رسانههای دیجیتال در فعالیتهای شهروندان نیز دارد.
رسانههای دیجیتال از نظر گونهشناسی، شامل گونههای متنی، تصویری، صوتی و ویدئویی هستند. با توجه به معیارهای علمی و گونههای رسانههای دیجیتال اشارهشده، محورهای برنامهنویسی نرمافزار، پادکست، «آلبومهای تصویری» و طراحی و تجسمیسازی دادهها (اینفوگرافیک)، ویدئو و پویانمایی (انیمیشن)، آثار/ کلیپهای صوتی و کتاب گویا، کتاب و نشریه، چندرسانهای، سایت اینترنتی و پژوهش در زمینه رسانههای دیجیتال برای تولید اثر توسط کاربران اعلام شده است. شاید اشاره به این نکته مناسب باشد که در فراخوان کنونی برگزاری مسابقات کانون رسانههای دیجیتال، به لحاظ موضوعی محدودیتی درنظر گرفته نشد اما به جز حوزه «برنامهنویسی نرمافزار» و «پژوهش در زمینه رسانههای دیجیتال»، آثاری که به مسائل شهر تهران (خدمات، مشکلات، تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، اقتصاد، جوانان، سالمندان، محیطزیست، معماری، تفریحات، رفتارهای اجتماعی، سبکهای زندگی، آثار تاریخی، شخصیتهای برجسته و… ) پرداخته باشند از امتیاز ویژه برخوردار خواهند شد.
_____________________________
* روزنامه همشهري – هفتم بهمن 1391. ص. 16
منتشر شده در كتاب ماه: كليات شماره 178 مهر 1391
اين نوشتار، مروري است بر كتاب نظريه هاي جامعه اطلاعاتي تأليف فرانك وبستر با اين ويژگيهاي كتابشناختي:
وبستر، فرانک. نظريههاي جامعه اطلاعات. ترجمه اسماعيل قديمي. تهران: مؤسسه انتشارات اميرکبير، 1390. (چاپ اول ). 555 ص.شابک: 2-1389-00-964-978، 120000 ريال
__________
کاربرد مفهوم جامعه اطلاعاتي، توصيف گرايش به استفاده از اطلاعات و فناوريهاي نوين در عرصههاي گوناگون زندگي فردي و اجتماعي، و راهي براي توجيه وتفسير تغييرات اجتماعي در دهه پاياني قرن بيستم است. در چهارچوب اين مفهوم، تحليل نقش و تأثير فناوريهاي اطلاعاتي بر جامعه در سطح کلان و براي متمايز نمودن جامعة نوين متأثر از فناوري اطلاعات از جامعه صنعتي مورد توجه قرار ميگيرد. نظرية جامعه اطلاعاتي، به آزمون شرايط اجتماعي مدرن ميپردازد که متفاوت از شرايط جامعة صنعتي يا سرمايهداري است.
فصلنامه علمي – پژوهشي جامعه اطلاعاتي. سال اول، شماره 1. پاييز و زمستان 1390. صص. 71-96
چکيده
فناوريهاي نوين اطلاعات و ارتباطات، زمينه ساز پيدايش نوعي رسانه اجتماعي شدهاند که توانسته است بسترهاي مناسبي را براي
تغييرات اجتماعي ايجاد کند. اين رسانه، با دارا بودن ويژگي تعاملي و اشتراکگذاري، فضاي نويني را در عرصه کنشگري ايجاد ميکند. خاستگاه رسانة اجتماعي، پديده وب2 است که سازوکارهاي لازم را از طريق سايتهاي شبکه هاي اجتماعي، براي خلق فضاي نويني به نام «فضاي سايبر» فراهم ميسازد. اين مقاله ضمن پرداختن به مفهوم فضاي سايبر و ابزارهاي تعامل و اشتراك در اين فضا، بطور خاص به پديده شبکه هاي اجتماعي سايبر ميپردازد. گونه شناسي، کارکردها، و آسيب شناسي شبکه هاي اجتماعي، از جمله موضوعهايي 
است که درباره شبکه هاي اجتماعي مورد بحث قرار گرفته است.
کليدواژهها: آسيبشناسي؛ جنبشهاي اجتماعي؛ رسانة اجتماعي؛ شبکههاي اجتماعي؛ فرهنگ سايبر؛ فضاي سايبر؛ وب2؛ واقعيت مجازي.
فصلنامه علمي- پژوهشي علوم اجتماعي. شماره 56، بهار 1391. صص. 73-115
چکيده
سازوكارها و ابزارهاي ارتباطي اينترنت، به دليل فراهم کردن امکان تعامل، اشتراکگذاري و شکلگيري شبکههاي ارتباطي در بين
کنشگران فضاي سايبر، از ديدگاه علوم ارتباطات و جامعهشناسي مقولهاي داراي اهميت است. بررسي تعامل انسان– انسان در فضايسايبر، و تأثير اينگونه تعاملهاي متکي به سازوکارهاي ارتباطي فناوري اينترنت، ميتواند منجر به طرح اين فرضيه شود که: بستر ارتباطي اينترنت، داراي پتانسيل ايجاد الگوهاي نوين کنشگري است و نوع ابزار ارتباطي مورد استفاده کنشگران و ميزان مهارت آنان در کاربرد ابزار ارتباطي، الگو و سطح تعامل کنشگران را در فضاي سايبر تعيين ميکند.
در اين مقاله، تأثیر و نقش سازوکارهاي تعاملي اينترنت در شکلگيري الگوهاي دسترسي، کنشگري و بياني کنشگران فضاي سايبر ايران،شامل وبلاگستان و شبکههاي اجتماعي فارسي، مورد بررسي قرار گرفته است. با توجه به ماهيت پرسشهاي پژوهش، از روش «پيمايش» و در گردآوری اطلاعات، از پرسشنامه الکترونيکي استفاده شده است. جامعة آماري مورد مطالعه،كنشگران فعال در چهار سرويسدهنده اصلي وبلاگنويسي فارسي و چهار سايت شبكههاي اجتماعي فضاي سايبري ايران بودند. نتايج پژوهش نشان داد که بين الگوهاي کنشگري، بياني و دسترسي در نظام تعاملی انسان–انسان در اينترنت، و سازوکارهاي ارتباطي اين فناوري رابطة مثبت وجود دارد. همچنين، نتايج آزمونها نشان داد که ميزان اين رابطه، در حد کم است.
واژههاي کليدي: الگوي بياني، الگوي دسترسي، الگوي کنشگري، تعامل، جامعه شبکه اي، سازوکارهاي ارتباطي، شبکه هاي اجتماعي، فضاي سايبر، کنش ارتباطي، وبلاگستان فارسي.
محورهاي بحث
1- نشر الكترونيكي چيست؟
2- ضرورت، ويژگيها و محدوديتها
2- چرا نشر الكترونيكي نياز به مهارتهاي ويژه دارد؟
3- در نشر الكترونيكي با چه مؤلفه هايي سر و كار داريم؟
4- مهارتهاي نشر الكترونيكي كدامند؟
انواع مهارتها: مهارتها و سطح فعاليت
تأثير روزافزون پديده نوين نشر الكترونيكي بر فعاليتهاي علمي و توليد و نشر محتوا، واقعيتي غيرقابل انكار است. شايد اگر اين تأثير موجب دگرگوني اساسي در رفتار اطلاعيابي، فرايند توليد علم، و نشر اطلاعات و بهرهبرداري از اطلاعات نميشد، مطالعه آن اهميت چنداني نداشت؛ اماگرايش به استفاده از منابع الكترونيكي كه با استفاده از رايانه آمادهسازي و ارائه شده است، به دلايل زيادي، رشد تصاعدي يافته است. اگرچه اين رخداد، به مفهوم مهجور يا حذف رسانههاي چاپي نيست و نتيجه برخي مطالعات نشان ميدهد كه رونق منابع الكترونيكي موجب كاهش استفاده از كاغذ براي چاپ و نوشتن نشده است. از اين رو، تاكنون موضوع جايگزيني كامل نشر الكترونيكي به جاي چاپ، هيچگاه موجب نگراني جدي نشده و نشرالكترونيكي به عنوان يك امكان و ابزار نوين در كنار نشر سنتي يا چاپي پذيرفته شده است.
رونق نشر الكترونيكي، بيشتر مرهون توسعه عومل زيرساختي است كه پيشرفتهاي نوين در عرصه فناوري اطلاعات شتاب روزافزوني بدان داده است. بطوريكه عمر مفيد منابعي كه در حوزه نشر الكترونيكي منتشر ميشود بسيار كوتاه است. نشر الكترونيكي امكانات فراوان و فضايي تازه را در اختيار ناشران و توليدكنندگان اطلاعات قرار ميدهد كه در نشر چاپي دسترسي بدانها غيرممكن يا دستكم بسيار دشوار بود. در ميدان نشر، ناشران نشريات و كتابهاي مرجع بيش از ديگران در مسير نشر الكترونيكي حركت ميكنند. كيفيت اطلاعات و ساختار اين منابع بهگونهاي است كه در همان ابتداي رونق نشر الكترونيكي، با استقبال اين ناشران مواجه شد. اكنون قلمرو نشر الكترونيكي بسيار گستردهتر شده و حتي وارد حوزه ادبيات داستاني و متون درسي نيز گرديده است.
با توجه به توانمندي رو به رشد در عرصه فناوري اطلاعات، توليدكنندگان اطلاعات نيز بخشي از توان مادي و فكري خود را به ذخيره اطلاعات در محيط الكترونيكي اختصاص دادهاند و اين روند همچنان رو به رشد است. شيوههاي نشر الكترونيكي،كه گاه به عنوان انقلاب در حوزه انتشار اطلاعات از آن ياد ميشود، نزد ناشران و توليدكنندگان اطلاعات، به تناسب نوع مطالبي كه توليد و منتشر ميكنند، متفاوت است. نوع استفاده يك ناشر متون دانشگاهي از نشر الكترونيكي با يك ناشر آثار كمك درسي يا يك ناشر مجلات الكترونيكي كاملاً متفاوت است.
به نظر ميرسد با دوري از هرگونه پيشداوري بايد با دقت و حتي وسواس بر اساس نياز، اقتضائات و زمينههاي، موجود بهسوي نشر الكترونيكي گام برداشت تا از افراط و تفريط در امان ماند. در هرحال، ضمن حفظ ارزش و اعتبار نقش رسانههاي چاپي، نبايد جايگاه نشر الكترونيكي به عنوان يك مكمل غيرقابل چشمپوشي براي رسانههاي چاپي انكار شود.
اقبال توليدكنندگان اطلاعات و ناشران از نشر الكترونيكي براي تبديل نسخههاي چاپي و خطي به نسخههاي الكترونيكي، رابطه مستقيم با ميزان دانش و آگاهي آنان از فناوري نوين و ويژگيهاي آن دارد. آگاهي كافي آنان از حوزه نشر الكترونيكي، نه تنها ميزان ريسك اقتصادي آنان را در تصميمگيريها كاهش ميدهد، بلكه از بروز هرج و مرج در اشاعه اطلاعات و نشر منابع جلوگيري ميكند.
سخنراني علمي «اعتماد در فضاي سايبر»
توسط: دكتر محمود بابائي، استاديار پژوهشگاه علوم و فناوري اطلاعات ايران
زمان سخنراني: چهار شنبه 1391/2/27، ساعت دو تا چهار بعد از ظهر
محل سخنراني: پژوهشگاه علوم وفناوري اطلاعات ايران واقع در تهران- خيابان انقلاب- تقاطع خيابان فلسطين
در نشست علمی «اعتماد در فضای سایبر» مطرح شد
دکتر محمود بابایی: از نظر روانی وقتی اعتماد باشد اضطراب و تردید در تعاملات به شدت کاهش می یابد… مقوله اعتماد در اینترنت یک مقوله چند وجهی است، هویت جعلی یا مستعار یعنی ما به فضا اعتماد نداریم.
به گزارش لیزنا، نشست علمی «اعتماد در فضای سایبر» با سخنرانی دکتر محمود بابایی (عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران) عصر روز چهارشنبه (27 اردیبهشت 1391) از ساعت 14 آغاز شد.
دکتر بابائی در ابتدا درباره اعتماد در مبادله اجتماعی گفت: در بسیاری از حوزه ها از جمله حوزه روان شناسی هم مسئله اعتماد مطرح است چه روانشناسی اجتماعی، روانشناسی عمومی و روان شناسی در سطح روابط بین فردی . روانشناسی اجتماعی یک مسئله در رابطه با درون گروههاست و اعتماد هم در سطح بین گروهی و هم در سطح بین فردی نیز مورد مطالعه قرار میگیرد و بسیاری از شاخصهای اندازه گیری اعتماد در حوزه روانشناسی پرورش داده شده و ساخته شده است. ما در مسائل عمدتاً یک همگرایی میبینیم که باعث شده به شکلی مسائل مشترک را بین حوزه های علمی پررنگتر ببینیم، در حوزه مسائل اجتماعی اعتماد حرف اول را میزند. اگر بخواهیم کالایی را به صورت رسمی رد و بدل کنیم باز هم نگاه میکنیم که با چه کسی معامله میکنیم و در اقتصاد هم اعتماد حرف اول ماست .
وی ادامه داد: بیشترین حوزه ای که در ارتباط با اعتماد کار کرده است به امنیت در سیستم مربوط میشود (مقوله احساس امنیت کاربران). در حوزه تجارت الکترونیکی هم بسیار کار شده است هم از نظر پیمایش دیدگاهها و هم از نظر بعد سخت افزاری و نرم افزاری . پس ما پای اقتصاددانان را هم در این مقوله میبینیم.
سپس دکتر بابائی با طرح این سؤال که ما اعتماد را در چه حوزه ای میخواهیم مطرح کنیم؟ در تعریف اعتماد در فضای سایبر گفت: حقیقتاً از نظر تعریف میتوانیم بگوییم هیچ اتفاق نظری در این حوزه نداریم و افرادی چون بل و دیگر کسانی که در حوزه مطالعات سایبر مطالعه کردهاند این تعریف( تعریف اعتماد در فضای سایبر) را به گونه ای دور زدهاند. مایکل بلدی در تعریف فضای سایبر این تعریف را ارائه کرده است: دنیای موازی که با خطوط ارتباطی و کامپیوتر های جهان خلق و نگهداری میشود دنیایی که در آن تردد جهانی دانش، رموز، سنجشها و سرگرمیها شکل میگیرد. فضای سایبر فضایی است که از نظر روانی فرد احساس میکند در زندگی دومی زیست میکند و این فضا جایی است که در آن تعاملات انسانی وجود دارد.
دکتر بابائی گفت: دیوید بل در مفهوم فضای سایبر نیز اظهار داشته است:فضای سایبر فضایی است که زیرساختهای سخت افزاری و نرم افزاری که همه چیز از جمله شبکهها و پروتکلهای را در بر میگیرد ، و نرم افزارهایی که از طریق آنها میتوانیم با هم ارتباط برقرار کنیم در این فضا وجود دارد…. نکته دیگر که به عنوان گزاره بیان میشود ناپایداری جزئی از این فضاست و هیچ چیز ثابت نیست و تنها جریان یافتن در آن ثابت است.
وی افزود: مسئله دیگر الگوهای رفتاری انسان در فضای سایبر است که با الگوهایی که در فضای واقعی از انسان سر میزند کاملاً متفاوت است و نکته آخر اینست که ما در فضای سایبر رفتارهای یکنواخت و استاندارد شده ای نداریم و نمیتوانیم بگوییم سطح درگیری افراد و سهیم شدنشان در تولید محتوا یکسان است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران با طرح سؤال «مسئله اعتماد چیست؟» گفت: متفکرین حوزهی ارتباطات این را با موضوع سرمايه اجتمعي social capital پیوند میزنند چرا که سرمایه اجتماعی حاصل انباشت رابطههاست و این رابطهها بر اساس اعتماد شکل میگیرد.
وی افزود: برای سنجش سرمایه اجتماعی اولین مقوله ای که مورد توجه قرار میگیرد اعتماد است اما سرمایه به طور کلی میتواند حالت فیزیکی، مالی و انسانی داشته باشد. اما سرمایهی اجتماعی حاصل روابط و شبکه ارتباطات افراد با یکدیگر است و در واقع سرمایه اجتماعی افراد را توانمند میکند برای اینکه اقدامی انجام دهند و به اهدافی که نمیتوانیم در حالت عادی به آن دست پیدا کنیم بتوانیم به آنها دست یابیم.
وی گفت: بوردیو معتقد است سرمایه اجتماعی حاصل شبکه های با دوام از روابط کم و بیش نهادینه شده آشنایی و شناخت متقابل است. فوکومایا نیز معتقد است: سرمایهی اجتماعی شکل ملموسی از هنجارهای اجتماعی است که باعث همکاری دو یا سه نفر میشود و سرمایه اجتماعی با اعتماد و متغیر های شناخته شده ای مثل همکاری ارتباط دارد و شکل گیری آن تحت تأثیر موارد اجتماعی و فرهنگی است و سود آن جمعی است و وقتی که از آن استفاده میکنیم در واقع میتوانیم افرادی را تحت تأثیر قرار دهیم که آنها به شبکه بپیوندند.
دکتر محمود بابائی در ادامه گفت: فرضیه قابل طرح این است: گروههایی که سرمایه های اجتماعی بالایی دارند توانایی تأثیر اجتماعی در سطح بالایی را دارا هستند و ما یکی از مقوله های فرعی را برسرمایه های اجتماعی ، اعتماد می دانیم و جایگاه اعتماد، جایگاه اول است.
وی ادامه داد: در مبحث اعتماد دیدگاههای متفاوتی وجود دارد که عبارتند از اعتماد به یک فرد خاص، اعتماد به دیگران و مردم در کل و اعتماد به سازمانها /نهادها و سازمانهای انتزاعی. همچنین از نظر سازو کارها میتوان اعتماد را از نظر نوع شناختی، اعتماد مبتنی بر آگاهی، اعتماد مبتنی بر شهرت، اعتماد مبتنی بر رابطه و اعتماد مبتنی بر هماهنگی و اعتماد مبتنی بر شخصیت تقسیم کرد. اعتماد در سطح اینترنت بر پایهی اعتماد بنیادی، اعتماد بین شخصی، اعتماد سازمانی و اعتماد سیاسی ( نهادهای دولتی، قوای قانون گذاری و قضائیه) تقسیم بندی میشود.
دکتر بابائی با بیان اینکه مؤلفه های اعتماد در سه سطح شناختی، عاطفی و رفتاری طبقه بندی میشوند. گفت: زتومکا برای اعتماد کارکردهایی چون مثبت اندیشی، تحرک و انگیزه، فعالیت داوطلبانه –نوآورانه و پویا، کاهش ریسک در کنش با دیگران ، ایجاد روابط نوین و گسترش شبکه های اجتماعی در نظر گرفته است.
وی تصریح کرد: از نظر روانی وقتی اعتماد باشد اضطراب و تردید در تعاملات به شدت کاهش مییابد. در عضویت در شبکه های اجتماعی به این تکیه میشود که کاربران در حالتهای خاص به آن اعتماد پیدا کنند زیرا فلسفه وجود شبکه های اجتماعی شناخته شدن است. مقوله اعتماد در اینترنت یک مقوله چند وجهی است، هویت جعلی یا مستعار یعنی ما به فضا اعتماد نداریم. در جایی سرمایه اجتماعی وجود دارد که روابط اجتماعی میان افراد وجود دارد.
سپس دکتر بابائی راهکارهایی را برای افزایش اعتماد ارائه کرد: ما نیاز داریم شبکه های اجتماعی را بشناسیم و نیاز هست که ببینیم در اتاقهای چت، گروههای اعتماد مباحث شبکه های اجتماعی چگونه است. همچنین در مطالعاتمان در حوزه شبکه سازی به شکل تیمی عمل کنیم و در کنار فناوری محور بودن، جامعه محور نیز باشیم.
وی تصریح کرد: وقتی که به طور مداوم در زمینه ای هشدار میدهیم تعاملات مردم در آن حوزه بیشتر میشود. استنباط اطرافیان از این یک ارتباط خاص خواهد بود. و به طور کلی شبکه های اجتماعی یعنی پیوستگی افراد با یکدیگر برای قدرت گذاشتن و تأثیر گذاشتن بیشتر خواهد بود.
در پایان نشست پس از پرسش و پاسخ، دکتر مهدی علیپور حافظی معاون پژوهشی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران هدیه ای را برای قدردانی به دکتر بابایی اهدا کرد.
نشست علمی «اعتماد در فضای سایبر» از ساعت 14 تا 16 روز چهارشنبه 27 اردیبهشت 1391 در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران برگزار شد.
گزارش: فاطمه محمودی
بیست و یکمین شماره ماهنامه مدیریت ارتباطات
گفت وگوی الهه حسینی با دکتر محمود بابایی، با عنوان« کمپین ها؛ نقاط ثقل جامعه اطلاعاتی »
محورهاي گفتگو: مفهوم و ويژگيهاي فضاي سايبر؛ مزيتها و محدوديتهاي فضاي سايبر؛ تأثير فضاي سايبر بر زندگي واقعي/فيزيکي؛ کمپينهاي اجتماعي و کنشگري؛ اجتماعات مجازي؛ چالشهاي شکل گيري اجتماعات مجازي
سايت هاي شبكه اجتماعي منبع مهمي براي دادههاي مربوط به رفتار طبيعي كاربران هستند. اطلاعات پروفايلها، پيوندهاي موجود در آنها، ديدگاههاي منتشر يا مبادله شده منابعي غني براي تحليلگران شبكه به شمار مي آيند تا به الگوهاي فكري، رفتاري و شاخصهاي ديگر كنشگري كاربران دست يابند. به عنوان نمونه، گلدر (Golder)در سال 2007 مجموعه دادههاي مربوط به 362 ميليون پيام مبادله شدة چهار ميليون و دويستهزار كاربر فيسبوك را طي 26 ماه مورد بررسي و تحليل قرار دادند و به الگوي موقتيِ وابسته به زمان، از رفتارهاي دانشجويان 
در اين سايت شبكة اجتماعي دستيافتند.
لامپ (Lampe) و همكارانش نيز دست به چنين اقدامي بر روي تحليل روابط بين پروفايلهاي فيسبوك زدند. اين نوع دادهها، افزون بر اينكه براي «تجسمي» كردن شبكه كارآيي دارد ميتواند استفادههاي متعددي به لحاظ تجاري، سياسي، امنيتي، جامعهشناختي، مردمشناختي و روانشناسي اجتماعي داشته باشد.
1- دادههايي كه كنشگران در شبكههاي اجتماعي توليد ميكنند مانند توليد محتواي (متني، صوتي، تصويري)، برچسبزني (فوكسونومي)
2- سايت هاي شبكه هاي اجتماعي «پروفايل – محور» هستند. دادههايي كه كنشگران در پروفايل خود درج ميكنند و اطلاعات مربوط به علايق و ارتباطات خود را عرضه ميكند. اين داده ها منبع و سرمايه با ارزش و منبع درآمد بسيار مهمي براي سرويسدهندگان شبكههاي اجتماعي است. فروش اطلاعات مربوط به علايق كاربران، آنان را در برابر حجم عظميي از تبليغات هدفمند قرار ميدهد. افزون بر اين، روشن است كه اطلاعات پروفايل ها، مي تواند كاربردهاي گوناگون ديگري هم داشته باشد.
3- دادههايي كه ميتواند با استفاده از روش تحليل شبكه، از نتيجه كنشها و تعاملات كنشگران در شبكه ارتباطي، استخراج نمود، تعيين نقاط ثقل ارتباط در شبكه، و «گره»هاي (node) مهم، اطلاعات گسترده و ارزشمند درباره تعاملات و ارتباطات افراد و ماهيت و جهتگيري اين ارتباطات در دسترس قرار ميدهد.
4- دادههايي مربوط به شبكه، سوگيري و فضاي كلي آن.
نكته: ناپايداري فضاي شبكههاي اجتماعي، و تغيير در اطلاعات پروفايل ها، مناسبات و روابط بين گرهها، يك شاخص براي پي بردن به تغيير مداوم و لحظهاي دادهها در درون شبكهها است. از اين رو، اعتبار تحليل دادهها نميتواند طولاني باشد.
اين متن، به عنوان يادداشت، در خبرنامه شماره 11 و 12 انجمن ايراني مطالعات فرهنگي و ارتباطات منتشر شده است
قدرت چيست و منشأ قدرت کجاست؟ اين پرسش، در هر عصري ميتواند پاسخ خاص خود را داشته باشد. چرا که مؤلفههاي قدرت، اهرمها و روش اعمال آن، بر اساس واقعيات جاري در بستر جامعه تعريف ميشود. در عصر حاضر، تحت تأثير جريان رشديابنده فناوريهاي نوين اطلاعات و ارتباطات، مقوله «قدرت»، مفهوم و ماهيتي نوين يافته است. اظهارنظر در مورد قدرت همیشه به «زمینه» بستگی دارد، و فضای سایبر یك حوزه جدید و مهم از قدرت است. در چنين وضعيتي، پاسخ ما به پرسش آغازين اين نوشتار چه خواهد بود؟ براي پاسخ دادن به اين پرسش، کافيست به يکي از پديدههاي مولود فناوريهاي نوين اشاره کنيم: «شبکههاي اجتماعي فضاي سايبر».
شبكه هاي اجتماعي، پيشينهاي به قدمت حيات بشر داشته و پيوندي آشکار با همزيستي اجتماعي انسانها در کنار يکديگر دارند. آنچه قابليت شبکههاي اجتماعي عصر کنوني را از گذشته متمايز ميسازد، بستر شکل گيري شبکه هاي اجتماعي و مکانيزمهاي ارتباطات دروني آنها است. اين قابليتها، توانايي تغيير در معادلات سنتي قدرت را نصيب اين شبکهها نموده است. کاستلز[1] ويژگيهاي عمده شبکههاي اجتماعي فضاي سايبر را در انعطافپذيري (بازسازي و واکنشپذيري در برابر تغييرات محيطي)، مقياسپذيري (کوچک و بزرگ شدن) و توانايي تداوم حيات، بدون وابستگي به مرکزيتي واحد ذکر ميکند. قابليت مهم اين شبكه ها، امکان ورود كنشگران جديد و وجود فضاي تعامل گسترده با ديگران، توليد آزادانة محتوا، اشتراکگذاري دانش و اطلاعات، و استقلال آنها از مراکز قدرت رسمي است. در شبکههاي اجتماعي فضاي سايبر، قدرت کنترل رسمي جريان اطلاعات، به نفع بازيگران جديد، محدود شده و شبکه روابط بين کنشگران، سرماية اجتماعي عظيمي را خلق کرده است. از يک سو، با گستردگي واسطههاي انتشار اطلاعات، تمرکز قدرت در کنترل اطلاعات از ميان رفته است؛ و از سوي ديگر، کانونهاي قدرتي که در شبکه هاي اجتماعي، پيرامون ارزشها، ايدهها، و علايق مشترک شکل گرفتهاند، در عرصههاي اجتماعي، فرهنگي، سياسي و اقتصادي در نقش بازيگران قدرتمند، اظهار وجود کردهاند.
به دليل نوع بهرهبرداري که – به ويژه از يک سال گذشته – از شبکههاي اجتماعي سايبر به عمل آمده، شايد اين پندار را تقويت شده باشد که الگوي کارکرد شبکههاي اجتماعي، عمدتاً تأثيرگذاري بر نهاد قدرت سياسي است. وقوع رخدادها و تحولات سياسي در خاورميانه، افريقا و انگلستان، ميتوانند شواهد اين گمان عمومي باشند. اگر چه نميتوان نقش تأثيرگذار شبکه هاي اجتماعي را در اين رخداها ناديده گرفت، اما، نه منحصر نمودن نقش شبکههاي اجتماعي سايبر به چنين کارکردي، مقرون به واقعيت است، و نه منتسب کردن علت غايي اين تحولات به شبکه هاي اجتماعي، و ناديده گرفتن ساير علل موجبه. اين برداشت از نقش شبکه هاي سايبري، همان چيزي است که برخي از آن به عنوان «توهم شبکه[2]» تعبير کردهاند. نکتة کليدي فهم عملکرد شبکههاي اجتماعي و مرزبندي بين «توهم» و «واقعيت» نيز در همين نکته نهفته است که آنچه در فضاي شبکه ميگذرد چه نسبتي با واقعيات فضاي فيزيکي دارد.
محدود کردن قدرت تأثيرگذاري شبکههاي اجتماعي سايبر به جنبههاي سياسي، نگرشي تک ساحتي به اين مقوله بوده و به معناي غفلت از ساير ابعاد قدرت اين پديده است. شبکه هاي اجتماعي عمومي سايبر، در عين حال که ميتوانند کارکرد آموزشي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي داشته باشند، داراي کارکردهاي سياسي هم هستند. اما، هنگامي که به موضوع قدرت نهفته در شبکههاي اجتماعي سايبر اشاره ميکنيم، نميتوانيم به يک وجه آن اشاره کنيم، حتي اگر آن وجه، «غالب» باشد.
اکنون، رواج تجارت الکترونيکي و کسب و کارهاي آنلاين، جنبة اقتصادي شبکههاي اجتماعي را از اهميتي چشمگير برخوردار کرده است. شرکتها، سازمانها و صاحبان کسب و کارهاي کوچک، ميتوانند از طريق شبکههاي اجتماعي تراکنش و داد و ستد مالي وسيعي داشته باشند. افزون بر ارتباطات صنفي که در بستر شبکههاي اجتماعي تخصصي شکل ميگيرد و متضمن منافع اقتصادي عظيمي براي طرفين است، از ديدگاه تجاري، هر کاربر شبکه هاي اجتماعي ميتواند يک مشتري بالقوه تلقي شود. دادههاي مربوط به رفتار کاربران در شبکه و تعاملات و علايق آنان ميتواند منبع اطلاعاتي مهمي براي شرکتها، سازمانها و دولتها باشد. از اين رو،کشف علايق انبوه کنشگران شبکه و قرار دادن محصولات و خدمات مورد نظر در معرض ديد آنان، براي توليدکنندگان محصولات و خدمات اهميت ويژهاي دارد. مديران شبکههاي اجتماعي، نيز با دريافت هزينه و در اختيار قرار دادن اطلاعات مرتبط با خدمات و توليدات شرکتها، از مدلهاي گوناگوني براي انتشار حجم عظيمي از تبليغات در بين کاربران بهره ميبرند. اين اطلاعات ميتواند از دو منبع پروفايل و محتواي تعاملات کاربران استخراج شود. شايد اشاره دقيق به حجم گردش مالي حاصل از تجارت الکترونيکي از طريق شبکه هاي اجتماعي سايبر دشوار باشد، اما نگاهي به آمار ميلياردي کاربران شبکههاي اجتماعي، ميتواند پتانسيل اقتصادي موجود در آنها نشان دهد.
توانايي موجآفريني، فضاسازي، و بكارگيري ماهرانه نمادها، ارزشها و الگوها، نمايانگر قدرت تأثيرگذاري فرهنگي و اجتماعي شبکه هاي اجتماعي سايبر است. کنشگران شبکههاي اجتماعي ممکن است يک نوجوان، يک فرد کهنسال تا يک دولت باشند. آنچه مهم است فضاي تکاپو و دامنه اثرگذاري آنان است. تلاش کنشگران شبکههاي اجتماعي در اشتراکگذاري و تبادل اطلاعات، تعامل با ساير کاربران، شکل دادن به سلايق و جلب نظر آنان و پديد آوردن نوعي «قدرت نرم» است. به گونهاي که بتوانند از آن، در تداوم کنشگري خود در فضاي فيزيکي بهره ببرند. كنشگران اجتماعي، نهادها، و جنبشهاي فرهنگي با بهره بردن از همين ويژگي شبکههاي اجتماعي، به ترويج ديدگاهها، ارزشها و حتي همگاني کردن مطالبات خويش پرداخته و با استفاده از حمايتهاي سايبري، از آن به عنوان اهرم فشار در فضاي فيزيکي استفاده ميکنند. قدرت سایبری میتواند برای رسيدن به اهدافي در درون فضای سایبر، يا خارج از آن (فضاي فيزيکي) مورد بهرهبرداري قرار گيرد
[1] Castells
[2] network illusion
اینترنت تأثیر آشکار اما ناهمگونی در رسانه های جمعی کنونی برجای گذارده است. به دلایل گوناگون فرهنگی، اقتصادی و فناورانه، صنایع نشر و موسیقی، بطور خاص تحت تأثیر قرار گرفته اند، اگرچه حتی در این موارد هم الگوی تأثیر، یکنواخت و قطعی نیست. این احتمال درستی است که روزنامه ها و شرکتهای صفحه و نوارهای صوتی قادر خواهندبود از قدرت نفوذ برون خطی شان را در بخشهای که سودمند است. درست همانطور که اینترنت صنایع رسانه ای سنتی را نابود نکرد، کاربرد قاعده مند اینترنت
جایگزین استفاده از سایر شکلهای رسانه ها نشده است. مطالعات اخیر نشان می دهد که بیشتر مردم همزمان رسانه ها را مورد استفاده قرار می دهند که عقیده کنار گذاشته شدن رسانه ها، اندیشه ای منسوخ است…
. متن کامل
پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ايران برگزار ميكند
هفدهمين سخنرانی علمی
|
فضای سايبر و كنشهای ارتباطی سخنران: دكتر محمود بابائی |
اين نشست در تاريخ چهار شنبه 1390.7.20 ساعت 14 تا 16 در پژوهشگاه با حضور صاحبنظران و انديشمندان برگزار خواهد شد. سرفصلهای اين سخنرانی به شرح زير خواهد بود:
– مفهوم فضای سايبر
– ساز و كارهای ارتباطی فضای سايبر
– تعامل در فضای سايبر (شبكههای اجتماعی و وبلاگستان فارسی)
» شركت در سخنرانیها منوط به نامنويسی در مهلتتعيينشده برای هريك از سخنرانیهاست و اولويت با افرادی است كه زودتر نامنويسی كنند.
» علاقمندان براي شركت در سخنرانیهای علمی پژوهشگاه بايد برای نامنويسی، كاربرگهء نامنويسی الكترونيكی را تكميل كرده و بهرايانامه (پست الكترونيكی) مربوط ارسال كنند.
» مكان برگزاری سخنرانیهای علمی، تالار اجتماعات پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ايران به آدرس تهران، خيابان انقلاب، تقاطع فلسطين، شماره 1090 طبقهء ششم است.
» سخنرانیهای علمی پژوهشگاه همزمان با اجرا، در صفحهء » پخش زندهء سخنرانیهای علمی پژوهشگاه بهصورت زنده پخش ميشود.
» بینندگان اين سخنرانیها میتوانند در زمان سخنرانی، پرسشهای خود را از طریق ایمیل مربوط (scirel@irandoc.ac.ir) مطرح نمايند.
نقل از : ماهنامه مديريت ارتباطات. شماره ۱۷ . مهر ماه ۱۳۹۰
رسانه نوين و سير تحول تاريخي رسانه ها
دکتر محمود بابائي
چکيده
سير تحولات تاريخي رسانهها، حاکي از آن است که به اقتضاي شرايط هر دوره ، استفاده از تعبير «رسانه نوين» براي اطلاق به رسانه نوظهور رايج بوده، به گونهاي که از راديو، تلويزيون، و سينما در هنگامه ظهورشان، به عنوان «رسانه نوين» ياد شده است. اين مقاله در ابتدا به سير تحول مفهومي «رسانه نوين» و تعابير رايج از آن، پرداخته و سپس، بطور خاص، بررسي ويژگيهاي پديده اينترنت به عنوان مهمترين رسانه مولود فناوريهاي ارتباطي و اطلاعاتي، و مظهر «رسانه نوين» در عصر کنوني، مورد توجه قرار داده است.
متن کامل يادداشت PDF
دیدگاههای تازه